
22 de septiembre, 2026 - 06h56
El tiempo vuela como un kinti, un poco apresurado pero meciendo al cuerpo y a los pensamientos. El tiempo viene con un wirakchuru que aletea alrededor del duraznero y los capulíes, nos anuncia la ternura y la constancia de la vida. La presencia de estos seres alivia el corazón. Son compañía del jardín-huerto de Camuendo donde florecen los limoneros, la guayabilla, las moras, la jícama, la ñakcha sisa, la juyangilla que se extiende por toda la orilla de la gran laguna Imbakucha y a los pies del majestuoso cerro Imbabura en Otavalo.
En Camuendo está el espacio de arte AWAK, liderado por un colectivo de jóvenes kichwas que acaban de ganar un premio al liderazgo de FIMI, siendo reconocido a nivel global por su aporte a la transformación y el autocuidado comunitario. Su casa taller Awana Uku nos convoca al tejido en telares y, por ende, al tejido comunitario. Es el hogar de Sara Sisa, Chukirawa Sisa, Mushuk Sisa, Pakcha Sisa. Una serie de nombres que hacen eco al aroma de las flores, la cascada y el tiempo. Son los nombres de los telares de pedal en color madera, cubiertos de hilo blanco, fucsia, de conocimientos y memorias. También está Urku Tayta, el telar que evoca al cerro, el telar de cintura, de fuerza y sabiduría para hacer un poncho.
Los telares han sido la compañía de cada casa de barro en las comunidades kichwas hacedoras con la sapiencia de las manos. Los telares son entes con vida. Hay que llamarlos por sus nombres, reconocerlos como seres con alma, con conciencia, con espíritu y energía propia. Hay que tratarlos como entes con vida y decirles “Ahora vamos a trabajar juntos, juntas” para que los telares nos escuchen, conozcan nuestra voz y nos den permiso para trabajar. Las abuelas nos enseñan que al telar se le habla con cariño; hay que acercarse despacio, llamarlos por su nombre y pedir que nos acompañen a trabajar en parejo. Hay que alimentar el espíritu de cada telar platicando con ellos.
Con esta sabiduría, la joven Ayriwa llega esa mañana en su bici, entra pidiendo permiso, y ya en su corazón la nombra: “Chukirawa Sisa shamuhunimi, aquí estoy, Chukirawa Sisa pakta trabajashun nachu, trabajemos juntas, hoy hagamos la fachalina, hoy hagamos el rebozo”. Después se sienta a tejer y mueve los hilos de un lado a otro, sus pies y sus manos van juntas para completar los trazos. Ayriwa nombró su telar como la Flor de Chukirawa en homenaje a las flores andinas que habitan los cerros. Son las flores indispensables al páramo, así como son los telares para el tejido comunitario. Ayriwa me comparte una foto de su archivo personal.
El alma de los telares se siente en cada telar. Al tejer no solo se toca una pieza de madera sino que se teje entre dos, en parejo. Interviene el cuerpo terrícola y el cuerpo del telar. Ambos hacen equipo para acariciar hilos, extenderlos de un lado a otro con la lanzadera; se mueven y vuelan juntas.
Cuando se teje, el tiempo se ordena, el tiempo sigue su propio paso, el tiempo hace que los hilos vayan y vengan para formar texturas con historias, colores, aromas y sabores. Cuando se teje se crea-sostiene el conocimiento de los/las kichwas. (O)
Versión en kichwa
Sisashnalla mishkilla awaykuna
Punchakunapash ñapash ñapash kintishnalla yalihun,shinapash aychata yuyayta hampishpa rihun, shinallata kay pachaka shuk wirakchurutapash rikuchimun, payka durazno laduta, capulis ukuta muyushpa rihun shinami shunkuta kushichishpa kawsayta rikuchishpa yalihun. Ishkantinmi kushiyachin, ishkantin Camuendopi tarpuna allpapi muyunahun, shinallata ashtaka sisakuna, limun yurakuna, guayabillakuna, muraskuna, jikamakuna, ñakcha sisakuna, juyanguillakuna rikurimun tukuylla kucha manyata, Imbabura urku taytapa chakipi.
Camuendopimi AWAK kichwa tantanahuy kan, paykunami Premio al Liderazgo FIMI ukumanta riksichiyta hapishka llaktawan pakta llamkaymanta. Kay Mishariyta tukuy tiksimuyumanta kuyaymi kan. Kaypimi Awana Uku awankapak kawsaytapash awankapak kayachin. Punkuta paskashpa yaykukpimi rikurin Sara Sisa, Chukirawa Sisa, Mushuk Sisa, Pakcha Sisa, Urku taytaawana antakunata. Chay sisakunami telarpa shutikuna kan. Chay shutikunaka mishkilla sisashnalla asnahuk, huyaylla pakcha yaku urmahuk, pacha yallihukmantami riman. Ishkay chakiwan takashpa awanakunami, kaspipi rurashka, yura puchka, wamintsi puchka, yana puchka killparishka kan, ñukanchik yachaykunata, yuyaykunata killparishkami shayanahun. Urku tayta cinturapi watarishpa awana telarpashmi chaypi tiyahun, Urku tayta nishka urkuta yuyarishpa shutichishka kan, chaywanmi ruwanata awashpa, kay kawsaypi sinchiyaytapash awarin.
Telarkunaka tawka watatami kichwakunapa allpa wasi corredorkunapi kumpashpa shamushka. Telarkunaka kawsakmi kan. Paykunataka shutipi kayana, kawsakmi yashpa, yuyakmi yashpa, samayta charinmi yashpa rimachina. Shina kawsaymi yashpa shutipi kayashpa kunanka llamkashun nina, chayllami uyanka, shimi rimayta riksinka, chaymanta pakta llamkanka. Paya mamakunaka ninmi shuk telartaka huyaywan rimana, allilla kimirishpa, shutipi kayashpa pakta awashun nina. Paykunapa samaytapashmi wiñachina paykunawan rimashpa, rikushpa, hampishpa, kushilla shimiwan rimashpa.
Chayta yachashpami Ayriwa kuytsakuka tutamanta paypa purina anta biciclitapi chayamushpa, minkarishpa yaykun, shunkupika ña Chukirawa Sisataka yuyarihun. Chayamushpaka ninmi “Shinaka shinaka Chukirawa Sisa, shinaka kunan kallarishun, kunanka alliman pakta trabajashun, kunakanka fachalinata rurashun, kunaka rebozota rurashu, alliman trabajapanki nachu” Shina nishpa kimirin. Chaymantaka tiyarin, chaymanta asha asha kayman chayman puchkata shitashpa, chakikunata kuyuchishpa, makikunawan takakashpa away kallarin. Payka Chukirawa Sisa nishpami shutichirka, imasha urkukunapi sumaklla shayahun tamia yakuta karankapak, shinami telarka yakushna kan kay llaktata tarpunkapak. Shinami Ayriwa paypa shuyuta tukuyman purichihun.
Awankapakka, telarpa samaytaka maymantami yuyarina, awashpaka mana yanka kaspitaka takarinahunchikchu ashtawankarin ishkay kawsakpurami kumpatukushpa awanahun. Ayriwantin Chukirawa Sisantin ishkantin pakta kumpatukun. Ayriwapa maki, Chukirawa sisapa maki pakta takarishpa pukchakunata, kayman chayman lanzaderata hapishpa shitanakun, pakta kuyurin, pakta awanahun shuk kawsak awayta shinakapak.
Awashpaka, kay pachatami sumaklla kururunahunchik, kay pachaka paypa puchkatami charin, chaytami kayman chayman kachashpa awanchik, shinashpa mushukyarin, mushuk baytakunata shinarin, mushuk kawsaykunata yarishpa awarin, mushuk tullpukunata, mishkilla asnaykunata, mishkilla mikunatapash yuyarishpa awarin. Shinami awashpaka ñukanchik kawsayta, yachayta sapiyachishpa katinchik. (O)